Kwiat paproci

W noc świętojańską szukano drobniutkiego kwiatu paproci, którego pilnował... sam diabeł. Zdobycie kwiatu miało ukazać ukryte we wnętrzu ziemi skarby. Na ten temat powstało wiele baśni, których bohaterowie mimo że znaleźli kwiat, nie zdobyli skarbu przechytrzeni bowiem zostali przez samego złego. Z kolei według nadwiślańskich rybaków, na kwiat paproci, pilnowany przez grzyby karzełki w czerwonych kapeluszach, wskazywał koniec tęczy. Zapraszam do zapoznania się z treścią baśni poświęconych kwiatu paproci i tej nocy!

Noc świętojańska

W nocy z 23 na 24 czerwca obchodzono noc świętojańską, dawne słowiańskie święto Kupały. Tańczono w lesie wokół płonących stosów, śpiewano, wróżono, dziewczęta puszczały na wodę wianki, które pochwycone przez mężczyzn wróżyły zamążpójście. Szukano także kwiatu paproci, który miał wskazać ukryte skarby. Ponadto, jak podaje "Gazeta Krakowska" z 23.06.1883, "(...) w niektórych zaś okolicach przechowuje się wiele jeszcze śmiesznych zabobonów u ludu, który na przykład spędza w wigilię ś. Jana zawczasu bydło z pola i starannie je do obory zamyka, aby go nie porwała czarownica jadąc tej nocy na ucztę djabelską, a we drzwiach stawia gromnicę, którą chociaż czasem czarownica nadgryzie, nie przelezie przecież przez nią do chaty". Czy tak spędzali ową noc nasi przodkowie?
Z czasem zaczęto odchodzić od świętowania w ten sposób nocy świętojańskiej, od wiary we wróżby i szukania kwiatu paproci:
"Prawi Magda: "Słuchaj, Franek
Chcę na wodę puścić wianek!"
"Puszczaj z gruntem i chałupą
To się chłopcy rzucą kupą."
["Goniec Krakowski" 1920]

Czy wiesz, że…

     Dzisiaj przypada rocznica zawarcia związku małżeńskiego pomiędzy królem Janem II Kazimierzem Wazą a Ludwiką Marią Gonzagą de Nevers. Ślub odbył się 30 maja 1649 roku.

Ale po kolei J trochę genealogii, która w przypadku rodów królewskich prosta nie jest J

        Ludwika Maria Gonzaga de Nevers urodziła się 18.08.1611 we Francji, jako córka arystokratów, księcia Mantui Karola Gonzagi i Katarzyny de Guise. Najpierw została małżonką króla Władysława IV Wazy (ur. 1595), syna Zygmunta III Wazy i Anny Habsburżanki. Był on nie tylko królem Polski i wielkim księciem litewskim od 1632 roku, ale także tytułował się także jako król Szwecji i car Rosji. Władysław IV Waza był już wówczas wdowcem. W swój pierwszy związek małżeński wstąpił bardzo późno, bo w wieku 42 lat pojął za żonę arcyksiężniczkę Cecylię Renatę Habsburżankę (ur. 1611), córkę cesarza Ferdynanda II Habsburga i Marii Anny Wittelsbach. Małżonka zmarła jednak już w 1644 roku. Dnia 5.11.1645 odbył się kolejny ślub króla – z Marią Gonzagą. Był to ślub per procura – pan młody  zastępowany był przez inną osobę. Maria Gonzaga przyjęła wówczas imię Ludwika. Właściwy ślub z udziałem króla i panny młodej odbył się 10.03.1646 w Warszawie. Ale już dwa lata później zmarł król Władysław IV Waza. Tron w Polsce objął jego młodszy przyrodni brat - Jan II Kazimierz Waza (jego matka, Konstancja Habsburżanka, była młodszą siostrą matki Władysława). 30 maja 1648 król zawarł związek małżeński z wdową po swoim bracie – Ludwiką Marią. Z ich małżeństwa urodziło się dwoje dzieci, które zmarły w niemowlęctwie. Królowa zmarła 10.05.1667, a król abdykował 16.09.1668 i wyjechał do Francji, gdzie zmarł w 1672.

            Ludwika Maria Gonzaga oceniana jest jako energiczna i ambitna królowa. Brała czynny udział w życiu politycznym kraju. Proponowała wiele reform, które powodowały sprzeciw szlachty.

               Źródła:

W. Kalwat, „Ludwika Maria Gonzaga – ambitna żona dwóch Wazów”, https://www.wilanow-palac.pl/ludwika_maria_gonzaga_ambitna_zona_dwoch_wazow.html.

„Ślub Ludwiki Marii Gonzagi z Władysławem Wazą”, https://muzhp.pl/pl/e/1459/slub-ludwiki-marii-gonzagi-z-wladyslawem-waza.

Portret Marii Ludwiki Gonzagi, autor Justus van Egmont, 1645 rok, http://cyfrowe.mnw.art.pl/dmuseion/docmetadata?showContent=true&id=3080.

Czy wiesz, że...

Dzisiaj, 2 maja, przypada rocznica (nie liczę, która :) ) ślubu króla Polski i wielkiego księcia litewskiego Władysława II Jagiełły z Elżbietą z Pileckich. Ślub odbył się w 1417 roku w Sanoku.

Szczypta przypomnienia:

Władysław II Jagiełło był synem Olgierda, wielkiego księcia litewskiego z dynastii Giedyminowiczów (siostra Olgierda – Aldona - była żoną króla Kazimierza Wielkiego) i Julianny. Elżbieta była trzecią żoną Władysława Jagiełły.

Pierwszą była Jadwiga Andegaweńska (ślub 18.02.1386, zmarła w 1399 roku), koronowana w 1384 na króla Polski, a po koronacji męża została królową. Mieli jedną córkę. Jadwiga była córką Elżbiety Bośniaczki i Ludwika Węgierskiego, króla Węgier i Polski do 1382 roku. Ludwik Węgierski z kolei pochodził z Piastów - był wnukiem króla Władysława I Łokietka i siostrzeńcem Kazimierza Wielkiego.

Drugą żonę, Annę Cylejską, Władysław Jagiełło pojął 29.01.1402 (Anna zmarła w 1416). Pochodziła z Piastów i była wnuczką Kazimierza Wielkiego. Mieli jedną córkę.

Trzecią żoną była wspomniana już Elżbieta z Pileckich Granowska - trzykrotna wdowa.

Czwartą żoną - Zofia Holszańska (ślub w 1422 roku). Mieli trzech synów.

Ciekawą historię posiada Elżbieta Pilecka, córka Ottona z Pilicy herbu Topór. Była jedynaczką, dziedziczką ogromnego majątku (Pilica, Łańcut). Elżbietę, wraz z jej matką, Jadwigą Melsztyńską, matką chrzestną Władysława Jagiełły, porwał z zamku w Pilicy w celu jej poślubienia Wiseł Czambor. Do porwania musiało dojść w połowie roku 1389. Elżbieta uwolniona została w 1390 przez Jana z Jicina na polecenie samego Jagiełły. Wiseł nachodził i groził potem Janowi, dlatego ten zgładził swego konkurenta (prawdopodobnie w 1393 roku): "Pewnego dnia [Wiseł] wychodząc z łaźni, został zaatakowany przez dwunastu łuczników będących na usługach Jicinskiego i w wyniku napaści poniósł śmierć”(źródło K. Niemczyk). Jan z Jicina (zmarł w 1394 lub 1395) wywodził się z rodziny czeskich Odrowążów. Był drugim mężem Elżbiety. Kolejnym mężem został w 1397 roku Wincenty z Granowa, kasztelan nakielski. Elżbieta owdowiała w 1410. W 1417 roku została żoną króla Władysława Jagiełły. Nie mieli potomstwa. Zmarła w 1420 roku.

Żródła:

Wielcy.pl

K. Niemczyk, Kilka uwag do genealogii Elżbiety Pileckiej-Granowskiej i jej rodziny, w: Średniowiecze Polskie i Powszechne, nr 1, 2009 rok.

Dzień Flagi Rzeczypospolitej Polskiej

Dzisiaj jest Dzień Flagi Rzeczypospolitej Polskiej.

Warto przypomnieć, że pierwsza regulacja prawna dotycząca barw flagi narodowej została podjęta 7 lutego 1831 przez Sejm Królestwa Polskiego, który obradował w czasie powstania listopadowego. Wówczas to barwami narodowymi stały się biel i czerwień. Kolory te nawiązywały do białej barwy nadanej przez Augusta II Mocnego, i trójbarwnej biało-czerwono-szafirowej barwy konfederacji barskiej.

Wybrane barwy już wcześniej pojawiały się na sztandarach i chorągwiach. Pierwotnie polską barwą narodową był karmazyn uważany za najszlachetniejszy z kolorów, symbol dostojeństwa i bogactwa, ale pozyskanie barwnika było bardzo kosztowne, dlatego mogli sobie na niego pozwolić tylko najbogatsza szlachta i dostojnicy kościelni. W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów sztandar składał się z trzech pasów: czerwonego na górze, białego po środku i czerwonego na dole, na których umieszczony był herb Polski i Litwy. 3 maja 1792, w czasie obchodów rocznicy uchwalenia konstytucji, damy swoje białe suknie przepasały czerwoną wstęgą, a mężczyźni założyli biało-czerwone szarfy. Po odzyskaniu niepodległości Sejm Ustawodawczy dnia 1.08.1919 przyjął wygląd flagi biało-czerwony, ale nie ustalono odcienia czerwieni - posługiwano się czerwienią karmazynową a potem cynoberem. Taki wygląd flagi państwowej (z niewielkimi zmianami dotyczącymi barw) obowiązuje do dziś.

Źródła: mkidn.gov.pl i historia.org.pl

Budowa i pochodzenie polskich nazwisk

          Polskie nazwiska można podzielić na dwie grupy (wg podziału zastosowanego przez Kazimierza Rymuta):

1. rodzime: powstałe z wyrazów pospolitych (Głowa, Piękny, Piąty, od nazw zawodów: Hutnik, Bartnik, części ciała: Morda, oznaczające produkty pracy człowieka np. Stół, Nóż),

z imion słowiańskich i chrześcijańskich (powstały prestiż społeczny człowieka powodował utrwalenie się w środowisku jego imienia i dlatego nadawano go potomkom. Nazwiska pochodzą od imion staropolskich, np. Dobromir, Męcimir, skracanych Myślim od Myślimir, zdrobnionych, imion chrześcijańskich np. Adam, formy zdrobniałe np. Adamczak, Adamik.), 

z nazw geograficznych (nazwiska te wskazują na miejscowości, z której pochodziła dana rodzina, np. Jan z Bochni, Jan Bochnia, Jan Bocheński – oznaczało to samo – Jana z Bochni,  lub na miejsca, w których żyła np. Jan Wisła).

Często nazwa osobowa, od której pochodzi nazwisko, ulegała modyfikacjom językowym: od wyrazu „biały” powstało nie tylko nazwisko Biały, ale także zmodyfikowane: Białosz, Bielic; od Jana - Janisz, Jankiewicz. Nazwiska tworzono za pomocą dodawanych przyrostków: -isz –ski –kiewicz –czak: Jankiewicz pochodzący od Janka a ten z kolei od Jana, Szymczak od Szymka i od Szyma. Trudno jest ustalić chronologię powstawania nazwisk: Janczak mógł powstać bezpośrednio od Jana. Nazwiska powstałe od wyrazów pospolitych tworzono za pomocą przyrostków:

-a: Biega (biegać), Anioła (syn Anioła);

-ę: w średniowieczu wskazywało na osobę młodą lub stanowiło formę odojcowską np. Pietrzę – młody Piotr lub syn Piotra, ten przyrostek często stosowano na terenie dawnej ziemi sanockiej np. Jakubcze,

–i –y: Dęby, Rybi.

- a także nazwiska na –o –u, i z przyrostkiem: -icz –owicz, które pochodzą od –ic –owic.

  

2. obce pochodzenie polskich nazwisk – nazwiska wywodzące się z języków narodów z którymi sąsiadowaliśmy, i z którymi łączyła nas historia:  np. pochodzące z Niemiec: imiona Eberhard, nazwy pochodne od wyrazów pospolitych np. Bauer (chłop), Schmied (kowal). Nazwiska te ulegały zmianom w języku polskim: samogłoski z umlautem zastępowano innymi samogłoskami: Bruckner – Brykner, sch zastępowano sz: Schmied – Szmid, Szmed. Takie polszczenie nazwisk tworzyło formy: Szmidecki, Szmidkowski, Szmitkowski. Dokonywano także tłumaczeń nazwisk niemieckich: Weiss stawał się Białym, Lang - Dłużyńskim.

Nazwiska polskie, na tworzenie których wpływ miał język ukraiński i białoruski - oto kilka cech językowych wskazujących na wschodnie pochodzenie nazwiska: w miejsce polskiego ą oraz ę jest u lub a, g – h, rz –r , ć – t, -ro- -rzo- -rze- jest –oro- -ere-. Charakterystyczne końcówki nazwisk: -uk –czuk –enko –iszyn –yszyn –ów –ko. I tak, jak wcześnie wskazano, nazwiska powstawały od wyrazów pospolitych: Huba (pol. Gęba), Tychy (Cichy), Repa lub Ripa (Rzepa), Soroka (Sroka). Nazwiska pochodne od imion: Iwan (Jan), Kiryło lub Kuryło (Cyryl), Taras, Awdiej. Od nazw miejscowości: Drohobycz – Drohobycki, Stanisławów – Stanisławowski, Lwów – Lwowczyk, Siemiatycze – Siemiatycki.

Nazwiska pochodzące z języka rosyjskiego: Grigoriew, Grigorjew, Dołgow.

Nazwiska mające swe źródła w języku czeskim – np. Holubek, Wrana, Mrazek, Dejmek, Szajnocha, Matejko.

Pochodzące z języka litewskiego – charakterystyczne zakończenia –ajtis –tis –ojć: Jakajtis, Żemajtis, Szapajtis, Giedrojć. Istnieją nazwiska pochodzenia litewskiego, utworzone od polskich imion, które przejęli Litwini: Marczukajtis, Mikołajtis, Filipajtis, Jankojć, Jurkojć. Polonizowanie litewskich nazwisk poprzez dodanie przyrostka: -owicz –ski –owski –iński: Bujwidajtis – Bujwidowicz, Laudynajtis – Laudyński, Dragunajtis – Draguński.

Nazwiska spolonizowanej ludności tatarskiej: dołączano przyrostki –owicz –icz: Achmetowicz, Ajsicz, Bazarowicz, Bołsunowski.

Nazwiska pochodzące z: Rumunii od XVII - Bachleda, Haręża, Durda, Węgier - Batia, Batory, Szyposz, Francji od wieku XVII - Cordeille stało się Kordyl, Descourt – Deskur, Lauder – Lodorski. Włoskie pojawiają się w wieku XVI - Dzyboni, Boratyni, Kortin.

Pamiętajmy – nazwiska w języku polskim odmieniamy!

Opracowano na podstawie: Kazimierz Rymut, Nazwiska Polaków, Wrocław 1991.

Kazimierz Rymut, Nazwiska Polaków. Słownik historyczno-etymologiczny, Kraków 1999, tom 1 i 2.

Historia polskich nazwisk

Każdy z nas zastanawiał się nad etymologią swojego nazwiska. Chcielibyśmy wiedzieć, kiedy powstało, skąd pochodzi i co oznacza lub kiedyś oznaczało. Warto w tym celu sięgnąć do słowników nazwisk współczesnych jak i staropolskich nazw osobowych.

Proces kształtowania się nazwisk. W wieku XII istniał jednoimienny system nazywania ludzi. W kolejnym stuleciu pojawił się system dwuimienny: nazwa + imię ojca (np. Bogdan syn Sulema), nazwa + określenie skąd pochodził (Przedbor z Mazowsza), nazwa + określenie (Bogwał Brukał).

Wiek XIV – szlachta, oprócz systemu jednoimiennego nazywania, zaczęła stosować system dwuimienny: imię + funkcja pełniona, nazwa zawodu (Przecsław kasztelan poznański), imię + określenie odojcowskie, imię + nazwa miejscowości (Albert z Kijanczyna), imię + przezwisko (Dobiesław zwany Pięta), imię + nazwa zawodu. Mieszczanie używali systemu dwuimiennego (Ciechosław sołtys z Wodzisławia), a chłopi określani byli nazwami jednowyrazowymi.

W wieku XV chłopi, oprócz samego imienia, posługiwali się już formą dwuwyrazową (Jan Wieksza), gdzie druga część często miała charakter przezwiska. Szlachta, oprócz samego imienia, stosowała: imię + nazwa miejscowości skąd pochodził (Jan z Oleśnicy), imię + nazwa osobowa (Piotr Gramatyka).

Od końca XVI zaczęło się utrwalać nazwisko w warstwie szlacheckiej i zaczęto je przekazywać z ojca na syna. Chłopów nazywano wówczas określeniami jedno- lud dwuwyrazowymi.

Wiek XVII – szlachta nosiła już nazwiska dziedziczne, tak jak i bogate mieszczaństwo. Biedniejsi mieszkańcy miast i chłopi nie mieli jeszcze ustalonych nazwisk: biedne mieszczaństwo używało imienia wraz z określeniem zawodu.

Spisy mieszkańców miast i wsi z XVIII stulecia wskazują na istnienie systemu nazywania niemal identycznego z dzisiejszym. Od XVIII system ten składał się z imienia i drugiego określenia. Bywało, że imiona chłopów były zapisywane w formie zdrobniałej i ponadto zdarzały się jeszcze wahania w drugim określeniu (Błażej Wierusz vel Zielonka). 

Stosowanie nazwisk wynikało ze zwyczajowego prawa a nie z prawa cywilnego. Ludzie używali nazwisk, bo były im one potrzebne w życiu społecznym. Do końca Rzeczypospolitej szlacheckiej obowiązek posiadania nazwiska nie istniał. Posiadanie nazwisk wprowadziły władze zaborcze.

Przyczyny powstania nazwisk: pod koniec XVI wieku zaczęły utrwalać się nazwiska dla warstwy szlacheckiej, które nadawano urzędowo, zwłaszcza nowo nobilitowanym: w 1580 roku nadano szlachectwo Walentemu Wąsowiczowi i nowe nazwisko Polotyński. Synody polskie z 1593 i 1602 także przyczyniły się do powstania i utrwalenia nazwisk. Metryki kościelne stały się źródłem, dokumentem prawnym, a metryki kościelne od XVIII wieku wprowadzono do akt sądowych. Zmiany nazwiska dokonywała kobieta w momencie zawarcia związku małżeńskiego, przysposobione dziecko i neofici.

Długo nazwisk nie posiadali Żydzi. Już za czasów panowania Augusta Poniatowskiego przygotowany był projekt obowiązkowego przybrania przez nich nazwisk, ale dopiero władze zaborcze wprowadziły ten nakaz. W zaborze austriackim w 1787r. nakazano przybrać Żydom nazwiska. Podobne rozporządzenia wprowadzono w zaborze pruskim w 1796 roku i w rosyjskim. Po rozbiorach na ziemiach polskich obowiązywał system prawny państw zaborczych. Zabraniano zmiany nazwisk (rozporządzenie w zaborze pruskim z 1812 i 1822, w austriackim z 1826). Nie było natomiast uregulowane nadawanie nazwisk dzieciom, których rodzice byli nieznani – wówczas nazwisko nadawały władze administracyjne lub szpitalne.

Po I wojnie światowej dawne zwyczaje i ustalenia prawne zostały przyjęte przez prawodawstwo Polski.

Według danych z 1990 roku w Polsce funkcjonowało 405 670 nazwisk.

Źródła: Kazimierz Rymut, Nazwiska Polaków, Wrocław 1991.

Kazimierz Rymut, Nazwiska Polaków. Słownik historyczno-etymologiczny, Kraków 1999, tom 1 i 2.