Genealogia Piastów – Zamek w Bolkowie

Genealogia Piastów – Zamek w Bolkowie

Piękne i imponujących rozmiarów drzewo genealogiczne Piastów wraz z trójkątem heraldycznym, można oglądać na zamku w Bolkowie (woj. dolnośląskie). Znajduje się tu tylko kopia obrazu wykonana przez Witolda Staszaka w 2002 roku. Oryginał został namalowany przez nieznanego artystę w 1722 roku i znajduje się w Kolegium Pijarów w Jeleniej Górze-Cieplicach. Obraz powstał na polecenie Ferdynanda Ludwiga von Besseler und Aschenburg, radcy cesarskiego i rajcy wrocławskiego, dla wnuka księżniczki piastowskiej, Barbary Agnieszki ¬- hrabiego Johanna Antona Schaffgotscha (1675-1742), podskarbiego cesarsko-królewskiego, tajnego radcy rzeczywistego, namiestnika i kanclerza Księstwa Świdnicko-Jaworskiego. Drzewo genealogiczne opracowano na podstawie ustaleń dokonanych przez Gottharda Franza Schaffgotscha 65 lat wcześniej. 

Zamek w Bolkowie jest godny uwagi. Zamek powstał za panowania Bolka I (1252/6-1301) księcia jaworskiego, a pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1277 roku. W czasie swojej świetności był najpotężniejszą twierdzą na Śląsku i jednym z największych na Dolnym Śląsku. Był wielokrotnie oblegany i tylko kilkakrotnie zdobyty. 

Źródła: Muzeum w Jeleniej Górze Cieplicach, http://www.muzeum-cieplice.pl/index.php/pl/

Muzeum Zamek Bolków, http://www.zamek-bolkow.info.pl

Piast’s genealogy – the castle in Bolków

The beautiful and quite big size Piast’s genealogy tree you can see in the castle in Bolkow (Lower Silesian Voivodeship). There is only a copy of this paint which was created by Witold Staszak in 2002. Original painting was painted by unknown painter in 1722 and is stored in Kolegium Pijarów in Jelenia Góra-Cieplice. The painting was made on the Ferdynand Ludwig von Besseler und Aschenburg’s  order, for princess’ from Piast dynasty Barbara Agnieszka, grandson count Johann Anton Schaffgotsch (1675-1742). The genealogy tree was created on the base of information which were collected 65 years earlier by Gotthard Franz Schaffgotsch. 

The Bolkow Castle is worth to visit. It was building where the Bolko I (1252/6-1301), a Duke of Jawor, was reigned. First mention of the castle come from 1277. It was the most powerful stronghold in the Silesia and the one of the biggest in Lower Silesia. The castle was many times under siege and only  several times conquered. 

Biblioteka Narodowa

Biblioteka Narodowa w Warszawie – niesamowite źródło wiedzy o życiu naszych przodków!

W jej zasobach znajdują się, między innymi, książki i czasopisma z XIX wieku, stare druki, rękopisy (aż ze średniowiecza!), zbiory muzyczne, audiowizualne i kartograficzne. Część z nich dostępna jest na mikrofilmach. Zamówione materiały można przejrzeć już w ten sam dzień na miejscu, w czytelni. Istnieje także możliwość zamówienia ich do biblioteki w innej miejscowości.

To, co mnie zainteresowało ze zbiorów biblioteki, to materiały dotyczące województwa tarnopolskiego, które zostały wydane w okresie międzywojennym. Poniżej kilka przykładów.

Książki o historii i zabytkach autorstwa Tomasza Kunzeka: „Nasze Podole. Opis krajoznawczo-turystyczny województwa tarnopolskiego” z 1930 roku oraz „Przewodnik po województwie tarnopolskim. Monografja krajoznawcza z 82 ilustracjami w tekście i 2 mapkami” z 1936 roku (zawiera indeks nazw miejscowości).

Opis stanu gospodarki (rolnictwa, przemysłu i handlu) oraz działalności instytucji państwowych i różnego rodzaju organizacji, zawiera pond 450 stronicowa monografia „Województwo tarnopolskie” z 1931 roku.

Podział administracyjny przedstawiony został w „Skorowidzu nazw gromad, miast i miasteczek według podziału administracyjnego z 1.IV.1932 i ze zmianami do 10.III.1939 do mapy podkładowej jednostek administracyjnych województw: lwowskiego, stanisławowskiego i tarnopolskiego w podziałce 1:300.000” (Lwów 1939) Franciszka Uhorczaka.

Materiały o szkolnictwie opracowane przez Seweryna Lehnerta: „Spis nauczycieli publicznych szkół powszechnych i państwowych seminarjów nauczycielskich oraz spis szkół w okręgu szkolnym lwowskim obejmującym województwa lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie”, Lwów 1924 – zawiera liczbę szkół w danym powiecie oraz informacje o nauczycielach, takie jak: imię i nazwisko, rok urodzenia, wyznanie, narodowość, stan cywilny, data rozpoczęcia pracy, stanowisko służbowe oraz kwalifikacje; i w wydanej dwa lata później: „Szkoły powszechne publiczne i prywatne i seminarja nauczycielskie. Spis szkół w okręgu szkolnym lwowskim obejmującym województwa lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie, opracował”.

Z nowszych publikacji zainteresował mnie „Spis ziemian Rzeczypospolitej Polskiej w roku 1930, województwo stanisławowskie, województwo tarnopolskie” opracowane przez Tadeusza Epszteina i Sławomira Górzyńskiego w 1991 roku – zawiera wykaz właścicieli ziemskich przedwojennych województw posiadających własności powyżej 50ha: nazwisko, imię, tytuł arystokratyczny, nazwa majątku i jego powierzchnie w hektarach.

Każdy, kto chciałby zgłębić wiedzę na temat życia swoich antenatów, poznać rejon, w którym mieszkali, a może któryś z nich był nauczycielem lub pełnił inne funkcje – warto sięgnąć do zasobów Biblioteki Narodowej!

Księga zgonów / Liber mortuorum

Poniżej opis zawartości księgi zgonów z terenów Galicji:

Nrus positionis – liczba porządkowa

Kolumna druga zawierała daty:

Rok

Mensis et dies – miesiąc i dzień / Dies mortis – dzień śmierci;

Mortis - śmierć

Sepulturae - pogrzeb

Kolumna trzecia:

Nrus / numerus domus – numer domu

Kolumna czwarta:

Nomen mortui – dane zmarłego – podawano imię i nazwisko, dane rodziców lub małżonka osoby zmarłej;

Kolumna piąta:

Religio: catholica, aut alia – religia: katolicka, inne wyznanie;

Kolumna szósta:

Sexus: mas, faemina – płeć: męska, żeńska;

Kolumna siódma:

Dies vitae – wiek osoby zmarłej;

Kolumna ósma:

Morbus et qualitas mortis – choroba i przyczyna śmierci.

W załączeniu przykład tabelki księgi zmarłych ze Lwowa z roku 1886.

Księga ślubów / Liber copulatorum (copulationum)

Księga ślubów z terenów Galicji zawierała następujące kolumny:

Kolumna pierwsza:

rok

Numerus posit. – liczba porządkowa

Menfis – miesiąc / lub: mensis et dies – miesiąc i dzień

numerus domus – numer domu

Druga kolumna:

Sponsus: nr domus, nomen - pan młody: numer domu, imię i nazwisko / lub: sponsus: nomen, cognomen sponsi et parent, locus nativit. – pan młody: imię, status społeczny jego i jego rodziców, miejsce urodzenia. Wpisywano dane rodziców, w tym także nazwisko panieńskie matki.

Trzecia kolumna:

religio: catholica, aut alia – religia: katolicka, inne wyznanie;

aetas, caelebs, viduus – wiek, kawaler, wdowiec – zaznaczano odpowiednio stan cywilny;

Czwarta kolumna:

Sponsa: nomen – panna młoda: imię / lub: sponsa: nomen, cognomen sponsae et parentumm, locus nativit. – panna młoda: imię i nazwisko jej i rodziców (także panieńskie nazwisko matki), status społeczny jej i jej rodziców, miejsce urodzenia;

Piąta kolumna:

religio: catholica, aut alia – religia: katolicka, inne wyznanie;

aetas, caelebs, vidua – wiek, panna, wdowa – zaznaczano odpowiednio stan cywilny;

Szósta kolumna:

Testes: nomen, condition / cognomen et conditio – świadkowie: imiona I nazwiska, status społeczny

W załączeniu przykład księgi zaślubin ze Lwowa z roku 1886 (powyższy opis kolumn został oparty na tej tabelce).

Księga urodzeń - Liber natorum

W Galicji wpisy do ksiąg urodzeń wyznania rzymskokatolickiego dokonywano po łacinie w specjalnie przygotowanych do tego tabelkach. Poszczególne kolumny zawierały:

Pierwsza kolumna:

Wpisywany był powyżej rok

Nrus posit. – liczba porządkowa

Menfis - miesiąc

natus, baptisatus – wpisana jest data narodzin (natus) i data chrztu (baptisatus)

Druga kolumna:

nr. Domus/ numerus domus - numer domu

Trzecia kolumna:

nomen - imię dziecka

czwarta:

Religio: catholica / acatholica /aut Alia/ - ukośną kreską zaznaczone wyznanie: katolickie / niekatolickie / inne wyznanie

Piąta:

Sexus: puer / puella – płeć: męska / żeńska

Illegitimi / legitimi thori – dziecko z łoża nieprawego / prawego

Parentes: parens, mater /nomen, conditio/ lub: nomen et cognomen – rodzice: ojciec, matka / imiona, status spoleczny / lub: imiona i status społeczny

Patrini: nomen, condito / lub: nomen et cognomen – chrzestni: imiona, status społeczny.

Przy narodzinach wpisywano także:

Obst. i po tym imię i nazwisko akuszerki

Bapt. i imię i nazwisko osoby udzielającej chrztu.

Oczywiście tytuły kolumn ulegały zmianom. W załączeniu przykład tabelki pochodzący z księgi urodzeń wyznania rzymskokatolickiego ze Lwowa z roku 1886.

Z historii aktów metrykalnych

Nawiązując do poprzedniego wpisu, poniżej kilka faktów z historii aktów metrykalnych.

Na jednej z sesji soboru trydenckiego, który odbywał się we Włoszech w latach 1545-1563, dnia 11.11.1563r., wprowadzono w parafiach rzymskokatolickich obowiązek zapisywania w księgach udzielanych chrztów i ślubów. Księgi ochrzczonych zawierały imię i nazwisko dziecka, datę chrztu, imiona rodziców, dane chrzestnych i osoby udzielającej chrztu. Z kolei w księgach zaślubionych zapisywano imiona małżonków, świadków oraz dzień, miesiąc, rok i miejsce zawarcia związku małżeńskiego.

Obowiązek rejestracji zgonów wprowadził dopiero w 1614 roku Rytuał Rzymski. Łącznie duchowni byli zobowiązani do prowadzenia pięciu kategorii ksiąg: ochrzczonych (liber baptizatorum), bierzmowanych (liber confirmatorum), zaślubionych (liber matrimoniorum), parafian (liber status animarum) i zmarłych (liber defunctorum).

Na ziemiach polskich w tym czasie prowadzenie ksiąg metrykalnych należało do rzadkości. Uchwały soboru trydenckiego przyjęto dopiero 07.08.1564 roku. W 1607 roku na synodzie piotrkowskim wprowadzono obowiązek prowadzenia ksiąg ochrzczonych, bierzmowanych, zaślubionych, komunikujących się na Wielkanoc i statystyk parafialnych. Natomiast obowiązek prowadzenia ksiąg zgonów wprowadził w Polsce rytuał piotrkowski w 1631 roku. Należało także odnotowywać datę i miejsce sporządzenia aktu, szafarza posługi kościelnej, informacji takich, jak wiek, data urodzenia oraz dane rodziców ze wskazaniem ich parafii pochodzenia. Księgi polskie w jednym tomie zawierały zapisy dla całej parafii, bez podziału na miejscowości.

Późniejsze synody regulowały zasady prowadzenia ksiąg metrykalnych wprowadzając między innymi numerowanie wpisów według dat, oddzielne prowadzenie ksiąg dla chrztów, ślubów i zgonów, a także zasady przechowywania ksiąg i przekazywania ich do archiwów diecezjalnych.

Rejestrację urodzin, małżeństw i zgonów wprowadziły na terenach polskich państwa zaborcze. W zaborze austriackim dla wyznania katolickiego i greko-katolickiego od 1782 roku wprowadzono odrębne księgi dla każdej wsi w obrębie parafii. Prowadzono je po łacinie. Rejestracji obywateli wyznania ewangelickiego dokonywano do ksiąg katolickich (1772-1784). Od 1784 roku dla tego wyznania prowadzone były oddzielne księgi w języku niemieckim. W zaborze pruskim księgi dla wyznań ewangelickiego i katolickiego sporządzano w języku niemieckim. Na ziemiach polskich, znajdujących się pod zaborem rosyjskim, wpisów do ksiąg dokonywano najpierw w języku polskim, a od 1868 roku, jako odwet za powstanie styczniowe, w języku rosyjskim.

W okresie międzywojennym w Polsce nadal obowiązywał system rejestracji wprowadzony przez państwa zaborcze. Przepisy dotyczące rejestracji aktów stanu cywilnego zaczęto ujednolicać dopiero od 1946 roku. Wówczas wprowadzono świecką rejestrację urodzeń, ślubów i zgonów. Wcześniej takiej rejestracji dokonywano w wyznaniowych księgach metrykalnych prowadzonych dla poszczególnych wyznań oddzielnie. Następnie takie księgi, prowadzone przez duchownych, zostały przekazane do właściwego urzędu stanu cywilnego, a z terenów tzw. zaburzańskich akty przechowywane są w Warszawie w USC i po upływie okresu ich przechowywania przekazywane są do Archiwum Głównego Akt Dawnych w  Warszawie.

Podsumowując: obecnie akty metrykalne swoich przodków można znaleźć w archiwum lub w USC uzyskać odpisy zupełne i skrócone.

Gdzie szukać informacji?

Jeżeli już przeprowadziliśmy wywiad rodzinny i przejrzeliśmy wszelkie znalezione w domu dokumenty, nadszedł czas, aby sięgnąć do aktów stanu cywilnego. Takowe znajdziemy u księdza, w Urzędzie Stanu Cywilnego lub w Archiwum Państwowym. Należy pamiętać, że te „starsze” akty znajdują się w Archiwach, a „młodsze” jeszcze w USC. Które to są „starsze”, a które „młodsze”? W ustawie z dnia 28 listopada 2014 roku Prawo o aktach stanu cywilnego  w art. 28 zapisano, iż akty urodzenia przechowuje się w Urzędach Stanu Cywilnego przez okres 100 lat licząc od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpiło sporządzenie owego aktu, a akty małżeństwa i zgonu – 80 lat. Po upływie tego okresu w ciągu 2 lat akty przekazywane są do właściwego Archiwum Państwowego. Nie ma problemu z dostępem do aktów przechowywanych w Archiwach. Księgi metrykalne znajdujące się w Archiwach można przeglądać na miejscu osobiście, robić notatki a nawet zdjęcia. Zanim się tam udamy, należy zapoznać się z jego regulaminem, z którego interesować nas będą głównie godziny otwarcia i godziny  przyjmowania rewersów. Należy również znaleźć interesujące nas dokumenty w inwentarzu i na miejscu już wypełnić rewers, wpisując odpowiednią sygnaturę. Dobrą informacją dla tych, którzy nie mogą udać się do Archiwum oddalonego o setki kilometrów jest to, że coraz więcej aktów metrykalnych jest digitalizowanych i udostępnianych przez Internet.