Dzień Flagi Rzeczypospolitej Polskiej

Dzisiaj jest Dzień Flagi Rzeczypospolitej Polskiej.

Warto przypomnieć, że pierwsza regulacja prawna dotycząca barw flagi narodowej została podjęta 7 lutego 1831 przez Sejm Królestwa Polskiego, który obradował w czasie powstania listopadowego. Wówczas to barwami narodowymi stały się biel i czerwień. Kolory te nawiązywały do białej barwy nadanej przez Augusta II Mocnego, i trójbarwnej biało-czerwono-szafirowej barwy konfederacji barskiej.

Wybrane barwy już wcześniej pojawiały się na sztandarach i chorągwiach. Pierwotnie polską barwą narodową był karmazyn uważany za najszlachetniejszy z kolorów, symbol dostojeństwa i bogactwa, ale pozyskanie barwnika było bardzo kosztowne, dlatego mogli sobie na niego pozwolić tylko najbogatsza szlachta i dostojnicy kościelni. W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów sztandar składał się z trzech pasów: czerwonego na górze, białego po środku i czerwonego na dole, na których umieszczony był herb Polski i Litwy. 3 maja 1792, w czasie obchodów rocznicy uchwalenia konstytucji, damy swoje białe suknie przepasały czerwoną wstęgą, a mężczyźni założyli biało-czerwone szarfy. Po odzyskaniu niepodległości Sejm Ustawodawczy dnia 1.08.1919 przyjął wygląd flagi biało-czerwony, ale nie ustalono odcienia czerwieni - posługiwano się czerwienią karmazynową a potem cynoberem. Taki wygląd flagi państwowej (z niewielkimi zmianami dotyczącymi barw) obowiązuje do dziś.

Źródła: mkidn.gov.pl i historia.org.pl

Budowa i pochodzenie polskich nazwisk

          Polskie nazwiska można podzielić na dwie grupy (wg podziału zastosowanego przez Kazimierza Rymuta):

1. rodzime: powstałe z wyrazów pospolitych (Głowa, Piękny, Piąty, od nazw zawodów: Hutnik, Bartnik, części ciała: Morda, oznaczające produkty pracy człowieka np. Stół, Nóż),

z imion słowiańskich i chrześcijańskich (powstały prestiż społeczny człowieka powodował utrwalenie się w środowisku jego imienia i dlatego nadawano go potomkom. Nazwiska pochodzą od imion staropolskich, np. Dobromir, Męcimir, skracanych Myślim od Myślimir, zdrobnionych, imion chrześcijańskich np. Adam, formy zdrobniałe np. Adamczak, Adamik.), 

z nazw geograficznych (nazwiska te wskazują na miejscowości, z której pochodziła dana rodzina, np. Jan z Bochni, Jan Bochnia, Jan Bocheński – oznaczało to samo – Jana z Bochni,  lub na miejsca, w których żyła np. Jan Wisła).

Często nazwa osobowa, od której pochodzi nazwisko, ulegała modyfikacjom językowym: od wyrazu „biały” powstało nie tylko nazwisko Biały, ale także zmodyfikowane: Białosz, Bielic; od Jana - Janisz, Jankiewicz. Nazwiska tworzono za pomocą dodawanych przyrostków: -isz –ski –kiewicz –czak: Jankiewicz pochodzący od Janka a ten z kolei od Jana, Szymczak od Szymka i od Szyma. Trudno jest ustalić chronologię powstawania nazwisk: Janczak mógł powstać bezpośrednio od Jana. Nazwiska powstałe od wyrazów pospolitych tworzono za pomocą przyrostków:

-a: Biega (biegać), Anioła (syn Anioła);

-ę: w średniowieczu wskazywało na osobę młodą lub stanowiło formę odojcowską np. Pietrzę – młody Piotr lub syn Piotra, ten przyrostek często stosowano na terenie dawnej ziemi sanockiej np. Jakubcze,

–i –y: Dęby, Rybi.

- a także nazwiska na –o –u, i z przyrostkiem: -icz –owicz, które pochodzą od –ic –owic.

  

2. obce pochodzenie polskich nazwisk – nazwiska wywodzące się z języków narodów z którymi sąsiadowaliśmy, i z którymi łączyła nas historia:  np. pochodzące z Niemiec: imiona Eberhard, nazwy pochodne od wyrazów pospolitych np. Bauer (chłop), Schmied (kowal). Nazwiska te ulegały zmianom w języku polskim: samogłoski z umlautem zastępowano innymi samogłoskami: Bruckner – Brykner, sch zastępowano sz: Schmied – Szmid, Szmed. Takie polszczenie nazwisk tworzyło formy: Szmidecki, Szmidkowski, Szmitkowski. Dokonywano także tłumaczeń nazwisk niemieckich: Weiss stawał się Białym, Lang - Dłużyńskim.

Nazwiska polskie, na tworzenie których wpływ miał język ukraiński i białoruski - oto kilka cech językowych wskazujących na wschodnie pochodzenie nazwiska: w miejsce polskiego ą oraz ę jest u lub a, g – h, rz –r , ć – t, -ro- -rzo- -rze- jest –oro- -ere-. Charakterystyczne końcówki nazwisk: -uk –czuk –enko –iszyn –yszyn –ów –ko. I tak, jak wcześnie wskazano, nazwiska powstawały od wyrazów pospolitych: Huba (pol. Gęba), Tychy (Cichy), Repa lub Ripa (Rzepa), Soroka (Sroka). Nazwiska pochodne od imion: Iwan (Jan), Kiryło lub Kuryło (Cyryl), Taras, Awdiej. Od nazw miejscowości: Drohobycz – Drohobycki, Stanisławów – Stanisławowski, Lwów – Lwowczyk, Siemiatycze – Siemiatycki.

Nazwiska pochodzące z języka rosyjskiego: Grigoriew, Grigorjew, Dołgow.

Nazwiska mające swe źródła w języku czeskim – np. Holubek, Wrana, Mrazek, Dejmek, Szajnocha, Matejko.

Pochodzące z języka litewskiego – charakterystyczne zakończenia –ajtis –tis –ojć: Jakajtis, Żemajtis, Szapajtis, Giedrojć. Istnieją nazwiska pochodzenia litewskiego, utworzone od polskich imion, które przejęli Litwini: Marczukajtis, Mikołajtis, Filipajtis, Jankojć, Jurkojć. Polonizowanie litewskich nazwisk poprzez dodanie przyrostka: -owicz –ski –owski –iński: Bujwidajtis – Bujwidowicz, Laudynajtis – Laudyński, Dragunajtis – Draguński.

Nazwiska spolonizowanej ludności tatarskiej: dołączano przyrostki –owicz –icz: Achmetowicz, Ajsicz, Bazarowicz, Bołsunowski.

Nazwiska pochodzące z: Rumunii od XVII - Bachleda, Haręża, Durda, Węgier - Batia, Batory, Szyposz, Francji od wieku XVII - Cordeille stało się Kordyl, Descourt – Deskur, Lauder – Lodorski. Włoskie pojawiają się w wieku XVI - Dzyboni, Boratyni, Kortin.

Pamiętajmy – nazwiska w języku polskim odmieniamy!

Opracowano na podstawie: Kazimierz Rymut, Nazwiska Polaków, Wrocław 1991.

Kazimierz Rymut, Nazwiska Polaków. Słownik historyczno-etymologiczny, Kraków 1999, tom 1 i 2.

Historia polskich nazwisk

Każdy z nas zastanawiał się nad etymologią swojego nazwiska. Chcielibyśmy wiedzieć, kiedy powstało, skąd pochodzi i co oznacza lub kiedyś oznaczało. Warto w tym celu sięgnąć do słowników nazwisk współczesnych jak i staropolskich nazw osobowych.

Proces kształtowania się nazwisk. W wieku XII istniał jednoimienny system nazywania ludzi. W kolejnym stuleciu pojawił się system dwuimienny: nazwa + imię ojca (np. Bogdan syn Sulema), nazwa + określenie skąd pochodził (Przedbor z Mazowsza), nazwa + określenie (Bogwał Brukał).

Wiek XIV – szlachta, oprócz systemu jednoimiennego nazywania, zaczęła stosować system dwuimienny: imię + funkcja pełniona, nazwa zawodu (Przecsław kasztelan poznański), imię + określenie odojcowskie, imię + nazwa miejscowości (Albert z Kijanczyna), imię + przezwisko (Dobiesław zwany Pięta), imię + nazwa zawodu. Mieszczanie używali systemu dwuimiennego (Ciechosław sołtys z Wodzisławia), a chłopi określani byli nazwami jednowyrazowymi.

W wieku XV chłopi, oprócz samego imienia, posługiwali się już formą dwuwyrazową (Jan Wieksza), gdzie druga część często miała charakter przezwiska. Szlachta, oprócz samego imienia, stosowała: imię + nazwa miejscowości skąd pochodził (Jan z Oleśnicy), imię + nazwa osobowa (Piotr Gramatyka).

Od końca XVI zaczęło się utrwalać nazwisko w warstwie szlacheckiej i zaczęto je przekazywać z ojca na syna. Chłopów nazywano wówczas określeniami jedno- lud dwuwyrazowymi.

Wiek XVII – szlachta nosiła już nazwiska dziedziczne, tak jak i bogate mieszczaństwo. Biedniejsi mieszkańcy miast i chłopi nie mieli jeszcze ustalonych nazwisk: biedne mieszczaństwo używało imienia wraz z określeniem zawodu.

Spisy mieszkańców miast i wsi z XVIII stulecia wskazują na istnienie systemu nazywania niemal identycznego z dzisiejszym. Od XVIII system ten składał się z imienia i drugiego określenia. Bywało, że imiona chłopów były zapisywane w formie zdrobniałej i ponadto zdarzały się jeszcze wahania w drugim określeniu (Błażej Wierusz vel Zielonka). 

Stosowanie nazwisk wynikało ze zwyczajowego prawa a nie z prawa cywilnego. Ludzie używali nazwisk, bo były im one potrzebne w życiu społecznym. Do końca Rzeczypospolitej szlacheckiej obowiązek posiadania nazwiska nie istniał. Posiadanie nazwisk wprowadziły władze zaborcze.

Przyczyny powstania nazwisk: pod koniec XVI wieku zaczęły utrwalać się nazwiska dla warstwy szlacheckiej, które nadawano urzędowo, zwłaszcza nowo nobilitowanym: w 1580 roku nadano szlachectwo Walentemu Wąsowiczowi i nowe nazwisko Polotyński. Synody polskie z 1593 i 1602 także przyczyniły się do powstania i utrwalenia nazwisk. Metryki kościelne stały się źródłem, dokumentem prawnym, a metryki kościelne od XVIII wieku wprowadzono do akt sądowych. Zmiany nazwiska dokonywała kobieta w momencie zawarcia związku małżeńskiego, przysposobione dziecko i neofici.

Długo nazwisk nie posiadali Żydzi. Już za czasów panowania Augusta Poniatowskiego przygotowany był projekt obowiązkowego przybrania przez nich nazwisk, ale dopiero władze zaborcze wprowadziły ten nakaz. W zaborze austriackim w 1787r. nakazano przybrać Żydom nazwiska. Podobne rozporządzenia wprowadzono w zaborze pruskim w 1796 roku i w rosyjskim. Po rozbiorach na ziemiach polskich obowiązywał system prawny państw zaborczych. Zabraniano zmiany nazwisk (rozporządzenie w zaborze pruskim z 1812 i 1822, w austriackim z 1826). Nie było natomiast uregulowane nadawanie nazwisk dzieciom, których rodzice byli nieznani – wówczas nazwisko nadawały władze administracyjne lub szpitalne.

Po I wojnie światowej dawne zwyczaje i ustalenia prawne zostały przyjęte przez prawodawstwo Polski.

Według danych z 1990 roku w Polsce funkcjonowało 405 670 nazwisk.

Źródła: Kazimierz Rymut, Nazwiska Polaków, Wrocław 1991.

Kazimierz Rymut, Nazwiska Polaków. Słownik historyczno-etymologiczny, Kraków 1999, tom 1 i 2.

Autografy naszych przodków z 1926 roku

Portal polska1926.pl zawiera ponad 5,5 mln autografów naszych przodków zebranych między kwietniem a lipcem 1926 roku, którzy złożyli swoje podpisy pod Deklaracją Podziwu i Przyjaźni dla Stanów Zjednoczonych w podzięce za pomoc w stanowieniu Niepodległej. Podpisy, które stanowiły 111 tomów z ponad 30 tysiącami stron, delegacja II RP zawiozła do Waszyngtonu i złożyła na ręce ówczesnego prezydenta. Są to podpisy nie tylko osób nauki, kultury i urzędników, ale także zwykłych obywateli i uczniów. Wyszukiwać można wpisując nazwisko lub nazwę miejscowości – warto sprawdzić szukając poprzez nazwę miejscowości, gdyż nie wszystkie nazwiska zostały odczytane i wprowadzone na stronę.

Informacje o Polakach walczących w armii carskiej w I wojnie światowej

      Rosyjski portal Памяти героев Великой войны 1914–1918 годов (Pamięci bohaterów Wielkiej wojny lat 1914-1918 https://gwar.mil.ru/heroes/) zawiera informacje o wydarzeniach I wojny światowej, o żołnierzach walczących w armii carskiej, a także skany dokumentów tychże żołnierzy. Na front zmobilizowani zostali między innymi Polacy mieszkający w zachodnich guberniach. Dlatego jeśli nasi przodkowie pochodzą z tych rejonów, warto sprawdzić, czy na portalu znajdują się o nich jakieś informacje. 
     Strona sporządzona jest oczywiście w języku rosyjskim. Szukać można po nazwisku (trzeba wpisać nazwisko cyrylicą), po dacie urodzenia, albo namapie zaznaczyć rejon zamieszkania osób, których szukamy. W efekcie można uzyskać takie informacje jak: imię ojca (wskazuje na to patronimikum), miejsce urodzenia, miejsce służby, funkcja w wojsku i dokumenty mówiące o losie wojennym żołnierzy (np. czy ranny, przepadł bez wieści lub wzięty do niewoli).
     Zachęcam do sprawdzenia zasobów tego portalu. Mnie udało się znaleźć nazwisko Męża (gubernia Warszawska) i nazwisko mojego Dziadka (gubernia Chełmska). Teraz tylko trzeba odszukać te osoby w drzewie genealogicznym!

Lista uczestników Powstania Wielkopolskiego

Powstanie Wielkopolskie, które było walką o odzyskanie niepodległości, rozpoczęło się 27.12.1918r. i trwało do 16.02.1919r. Na stronie www.powstancywielkopolscy.pl znajduje się lista jego uczestników, która zawiera ponad 80 tys. osób. Aby odszukać daną osobę należy wpisać nazwisko lub nazwisko i imię. Po wyświetleniu listy znalezionych nazwisk i wybraniu konkretnej osoby wyświetlą się szczegółowe informacje, takie jak: data urodzenia i zgonu, miejsce pochówku, jednostka i stopień wojskowy, dodatkowe uwagi i źródła, skąd pochodzą dane informacje. Realizatorem projektu było Wielkopolskie Towarzystwo Genealogiczne "Gniazdo".

Warto sięgnąć do tej listy i sprawdzić, czy ktoś z naszej rodziny brał udziału w Powstaniu Wielkopolskim!

Kawa i pierwsze europejskie kawiarnie

Kawa była ważnym napojem w Imperium Osmańskim, a kawiarnie były miejscem, gdzie się spotykano i wymieniano myśli. Po zdobyciu Kamieńca Podolskiego (1672r. - Porta zajęła Podole należące do Rzeczpospolitej Obojga Narodów) i wprowadzeniu administracji osmańskiej, utworzono między innymi kawiarnie. Około roku 1681 istniało ich w Kamieńcu aż 10. Obyczaj przesiadywania w kawiarniach przeniósł się do Europy. W 1671r. powstała kawiarnia w Paryżu, a w 1683r. w Wiedniu, którą założył polski kupiec Jerzy Franciszek Kulczycki, posłaniec z oblężonego w 1683 r. Wiednia. Między innymi jako nagrodę wybrał lub otrzymał worki z dziwnym ziarnem, które przez innych uznane zostały za paszę dla wielbłądów. Były to ziarna kawy. W swojej kawiarni Kulczycki wprowadził słodzenie kawy miodem, cukrem i dodawał mleka, gdyż gorzka i cierpka kawa nie wzbudzała początkowo zainteresowania. 

Kawa do dziś, w różnych odsłonach smakowych, podbija nasze serca!

Źródło: D. Kołodziejczyk, "Podole pod panowaniem tureckim. Ejalet Kamieniecki 1672-1699", s.185.

H. Widacka, "Jerzy Franciszek Kulczycki - założyciel pierwszej kawiarni w Wiedniu", wilanow-palac.pl.

Obraz "A Coffee House. Constantinople" Amadeo Preziosi.